A visión dominante nas sociedades opulentas suxire que o crecemento económico é a panacea que resolve todos os males. Ao seu amparo --din-- a cohesión social aséntase, os servizos públicos mantéñense, e o desemprego e a desigualdade non gañan terreo. Sobran as razóns para sospeitar, con todo, de todo o anterior. O crecemento económico non xera --ou non xera necesariamente-- cohesión social, provoca agresións ambientais en moitos casos irreversibeis, propicia o esgotamento de recursos escasos que non estarán a disposición das xeracións vindeiras e, finalmente, permite o triunfo dun modo de vida escravo que invita a pensar que seremos máis felices cantas máis horas traballemos, máis diñeiro gañemos e, sobre todo, máis bens acertemos a consumir.

Fronte a iso son moitas as razóns para contestar o progreso, máis aparente que real, que protagonizaron as nosas sociedades durante decenios. Pénsese que nos EE.UU., onde a renda per cápita triplicouse desde o final da segunda guerra mundial, desde 1960 redúcese, con todo, a porcentaxe de cidadáns que declaran sentirse satisfeitos. En 2005 un 49% dos norteamericanos estimaba que a felicidade achábase en retroceso, fronte a un 26% que consideraba o contrario. Moitos expertos conclúen, en suma, que o incremento na esperanza de vida ao nacer rexistrado nos últimos decenios ben pode estar tocando ao seu fin nun escenario lastrado pola obesidade, a tensión, a aparición de novas enfermidades e a contaminación.

Así as cousas, nos países ricos hai que reducir a produción e o consumo porque vivimos por riba das nosas posibilidades, porque é urxente cortar emisións que danan perigosamente o medio e porque empezan a faltar materias primas vitais. Por detrás deses imperativos despunta un problema central: o dos límites ambientais e de recursos do planeta. Se é evidente que, no caso de que un individuo extraia do seu capital, e non dos seus ingresos, a maioría dos recursos que emprega, iso conducirá á quebra, parece sorprendente que non se empregue o mesmo razoamento á hora de sopesar o que as sociedades occidentais están facendo cos recursos naturais. Para calibrar o fondo do problema, o mellor indicador é a pegada ecolóxica, que mide a superficie do planeta, terrestre como marítima, que precisamos para manter as actividades económicas. Se en 2004 esa pegada era de 1,25 planetas Terra, segundo moitos prognósticos alcanzará dúas Terras --se iso é imaxinable-- en 2050. A pegada ecolóxica igualou a biocapacidade do planeta ao redor de 1980, e triplicouse entre 1960 e 2003.

É evidente que non é suficiente, claro, con acometer reducións nos niveis de produción e de consumo. É preciso reorganizar as nosas sociedades sobre a base doutros valores que reclamen o triunfo da vida social, do altruísmo e da redistribución dos recursos fronte á propiedade e ao consumo ilimitado. Hai que reivindicar, en paralelo, o lecer fronte ao traballo obsesivo, como hai que postular a repartición do traballo, unha vella práctica sindical que, por desgraza, foi caendo no esquecemento. Outras esixencias ineludibeis fálannos da necesidade de reducir as dimensións das infraestruturas produtivas, administrativas e de transporte, e de primar o local fronte ao global nun escenario marcado, en suma, pola sobriedade e a simplicidade voluntaria.

Falando en prata, o primeiro que as sociedades opulentas deben tomar en consideración é a conveniencia de pechar --ou polo menos de reducir sensiblemente a actividade correspondente-- moitos dos complexos fabrís hoxe existentes. Estamos pensando, como non, na industria militar, na automobilística, na da aviación e en boa parte da da construción. Os millóns de traballadores que, de resultas, perderían os seus empregos deberían atopar acomodo a través de dúas grandes canles. Se o primeiro achegaríao o desenvolvemento inxente de actividades nos ámbitos relacionados coa satisfacción das necesidades sociais e ambientais, o segundo chegaría da man da repartición do traballo nos sectores económicos tradicionais que sobrevivirían. Importa subliñar que neste caso a redución da xornada laboral ben podería levar aparellada, por que non, reducións salariais, a condición de que estas, claro, non o fosen en proveito dos beneficios empresariais. Á fin e ao cabo, a ganancia de nivel de vida que se derivaría de traballar menos, e de gozar de mellores servizos sociais e dunha contorna máis limpa e menos agresivo, sumaríase á derivada da asunción plena da conveniencia de consumir, tamén, menos, coa consecuente redución de necesidades no que a ingresos se refire. Non é preciso agregar --parece-- que as reducións salariais que nos ocupan non afectarían, naturalmente, a quen menos teñen.

O decrecemento non implicaría, para a maioría dos habitantes, unha deterioración das súas condicións de vida. Así e todo, debe carrexar melloras substanciais como as vinculadas coa redistribución dos recursos, a creación de novos sectores, a preservación do medio ambiente, o benestar das xeracións futuras, a saúde dos cidadáns, as condicións do traballo asalariado ou o crecemento relacional en sociedades nas que o tempo de traballo reducirase sensiblemente. Á marxe do anterior, convén subliñar que no mundo rico fanse valer elementos --así, a presenza de infraestruturas en moitos ámbitos, a satisfacción de necesidades elementais ou o propio decrecemento da poboación-- que facilitarían o tránsito a unha sociedade distinta. E é que hai que partir da certeza de que, se non decrecemos voluntaria e racionalmente, teremos que facelo obrigados de resultas do afundimento, antes ou despois, do despropósito económico e social que padecemos.