E o que o espectáculo vén disimular é unha profunda preocupación, un terríbel medo da elite global, que non sabe realmente a dirección que está tomando a economía mundial e descoñece as medidas necesarias para estabilizala.

As últimas estatísticas deixan curtas as máis nigrománticas proxeccións que se fixeron. Os analistas do establishment están comezando a mencionar a temida palabra que empeza por "D", e hoxe crece a sensación de que está formándose unha xigantesca onda que simplemente  tragará os billóns de dólares gastados en estímulos. Nese ambiente, o G-20 transmite a impresión de andar máis arrastrado polos acontecementos que enseñoreado deles. (Ademais das sete nacións industriais máis ricas –EEUU, Xapón, Alemaña, Reino Unido, Francia e Canadá–, o G-20 inclúe a China, India, Indonesia, México, Brasil, Arxentina, Rusia, Arabia Saudita, Australia, Corea do Sur, Turquía, Italia e Suráfrica.)

En efecto: seica non ai imaxe máis reveladora do actual estado da economía global que a dun submarino alemán da II Guerra Mundial tocado por unha carga de profundidade lanzada por destrutores da flota británica noratlántica. Afúndese axiña, e a tripulación non sabe cando tocará chan oceánico. E, chegado a zonas abisais, a gran cuestión é: será capaz a tripulación de reflotar o submarino bombeando aire comprimido nos tanques de lastre, como os mariñeiros da película clásica Dás Boot [O submarino], de Wolfgang Petersen? Ou seguirá o submarino no fondo, condenada a súa tripulación a contemplar un destino peor que a morte instantánea?

A actual tripulación capitalista ao mando da economía global ignora se os métodos keynesianos poden reflotar a vida económica planetaria. Namentres, cada vez máis xente se pregunta se bastará un puñado de reformas de estilo socialdemócrata para reparar a economía global, ou se a crise haberá de levar máis ben a unha nova orde económica internacional.

Un novo Bretton Woods?

A reunión do G-20 foi celebrada como un Novo Bretton Woods. En xullo de 1944, en Bretton Woods, New Hampshire, representantes das economías capitalistas estatalmente xestionadas deseñaron a orde multilateral posbélico situándose a si propias no centro do mesmo. Non poderían ser máis distintas ambas as xuntanzas.

A reunión de Londres dura un día; a conferencia de de Bretton Woods foi unha ardua sesión de traballo que se prolongou durante 21 días. A reunión de Londres é exclusiva, con 20 gobernos que se arrogan a capacidade para decidir por 172 países. A reunión de Bretton Woods esforzouse por ser inclusiva, precisamente para evitar a ilexitimidade que persegue á cita de Londres. Aínda celebrada en plena guerra, xuntou a representantes de 44 países, incluída a nación aínda dependente das Filipinas e ao pequeno e xa desaparecido Estado siberiano de Tannu Tuva.

A Conferencia de Bretton Woods creou novas institucións multilaterais e novas normas para xestionar o mundo de posguerra. O G-20 busca reciclar institucións fracasadas: o propio G-20, o Fórum de Estabilidade Financeira (FSF), o Banco de Pagos Internacionais e "Basilea II", así como o FMI, que agora cumpre 65 anos. Algunhas desas institucións foron creadas polo G-7 tras a crise financeira asiática de 1997 para instituir unha nova arquitectura financeira capaz de previr unha repetición do desastre provocado polas políticas do FMI de liberalización da balanza de capitais. Pero, no canto de fixar salvaguardas, o que fixeron esas institucións foi aceptar a estratexia de "autorregulamentación" da elite financeira global.

Entre os mantras así lexitimados estaban: a consígna de que os controis dos movementos de capitais eran malos para as economías en vías de desenvolvemento; a fórmula de que a venda cortopracista ou especulación co movemento das accións tomadas a préstamos era unha lexítima operación de mercado; e a idea de que os derivados financeiros (ou títulos de obrigacións que permiten facer apostas sobre os movementos dos activos subxacentes) "perfeccionaban" o mercado. A implícita recomendación da súa pasividade era que o mellor modo de regular o mercado era deixar o mercado en mans duns xogadores que desenvolverían sofisticados e pretendidamente fiable modelos de "estimación do risco".

En suma: encárgase a institucións que foron parte do problema que se convertan agora en elemento central da solución. Sen advertilo, o G-20 está seguindo a máxima de Marx, segundo a cal a historia repítese: como traxedia, primeiro, e como farsa, despois.

A resurrección do FMI

O compoñente máis problemático da solución G-20 son as súas propostas para o FMI. Os EEUU e a UE buscan dobrar o capital do FMI, pasando de 250 mil a 500 mil millóns de dólares. O plan pasa porque o FMI preste eses fondos a países en vías de desenvolvemento para estimular as súas economías, supervisando o Fondo, conforme á proposta do secretario do Tesouro norteamericano Tim Geithner, o exercicio global. Se algo non podía funcionar, é precisamente iso.

Polo momento, o asunto da representación segue prexudicando moito ao Sur global. Até agora, só se fixeron cambios marxinais na asignación dos dereitos de sufraxio no FMI. A pesar do clamor favorábel a unha maior capacidade de sufraxio para os membros do Sur, os países ricos seguen a estar sobre-representados no comité executivo do Fondo. Os países en vías de desenvolvemento, sinaladamente os asiáticos e os africanos, están moi sub-representados. Europa mantén un terzo das cadeiras no comité executivo e esixe o privilexio feudal de que sexa sempre un europeo o director executivo. Os EEUU, pola súa banda, teñen cerca do 17% de poder de voto, o que lles dá dereito de veto.

Segundo, o desempeño do FMI durante a crise financeira asiática de 1997, máis que calquera outra cousa, minou a súa credibilidade. O FMI contribuíu á crise ao empuxar aos países asiáticos a eliminar os controis dos movementos de capitais e a liberalizar os seus sectores financeiros, favorecendo tanto a entrada masiva de capital especulativo como o seu desestabilizadora saída ao menor indicio de crise.

O Fondo empurrou logo aos gobernos ao recorte orzamentario coa teoría de que a inflación era o problema, cando o que debería facer é apoiar un maior gasto público para contrarrestar o colapso do sector privado. Tal medida prol-cíclica rematou acelerando o colapso rexional, converténdoo nunha recesión. Finalmente, miles de millóns de dólares dos fondos de rescate do FMI non foron a parar ao rescate dunhas economías colapsadas, senón a compensar as perdas de institucións financeiras estranxeiras: un desenvolvemento que se converteu en exemplo de manual do que é o "azar moral", estimulador do préstamo irresponsábel.

Tailandia liquidou as súas débedas co FMI en 2003, declarando a súa "independencia fiscal". Seguíronlle Brasil, Venezuela e Arxentina, e Indonesia manifestou a súa intención de devolver as súas débedas canto antes. Analogamente, outros países decidiron manterse á marxe, preferindo acumular reservas de comercio exterior para defenderse de inopinados acontecementos exteriores, antes que contratar novos préstamos co FMI. O que levou ao FMI a unha crise orzamentaria, pois o groso dos seus ingresos procedía das devolucións de débeda por parte dos maiores países en vías de desenvolvemento.

Os partidarios do Fondo din que o FMI comprende xa cabalmente as vantaxes dos gastos masivos financiados con déficit e que, como Richard Nixon no seu día, pode agora avilantarse a dicir: "todos somos keynesianos xa". Moitos críticos discrepan. Eurodad, unha organización non-gobernamental de vixilancia do FMI, sostén que o Fondo aínda pon gravosas condicións para o préstamo a países en vías de desenvolvemento. Préstamos moi recentemente concedidos polo FMI aínda favorecen a liberalización financeira e bancaria. E a pesar da actual énfase posta no estímulo fiscal –algúns países, como os EEUU, chaman a incrementar o estímulo fiscal até polo menos un 2% do PIB–, o FMI aínda esixe aos prestatarios de baixos ingresos manter o seu gasto por déficit por baixo do 1% do PIB.

Está, para rematar, a cuestión de se o Fondo sabe o que ten entre mans. Un dos factores crave no descrédito do FMI foi a súa práctica incapacidade para anticipar a presente crise financeira. Ao final do Artigo IV da consulta cos EEUU de 2007, o comité do FMI aseveraba que "o sistema financeiro mostrou unha impresionante estabilidade, aínda a pesar das recentes dificultades co mercado hipotecario subprime". En suma: o Fondo non só fallou miserabelmente nas súas prescricións de política económica, senón que, a pesar do pretendido alto nivel dos economistas que ten en nómina, fracasou radicalmente nas súas responsabilidades de vixilancia.

Por cuantiosos que sexan os recursos que o G-20 achegue ao FMI, un programa de estímulo global xestionado polo Fondo resultará moi pouco atractivo internacionalmente para os seus posíbeis destinatarios.

O camiño por andar

A resposta do Norte á presente crise, que pasa por revivir institucións fosilizadas, trae á memoria o famoso dito de Keynes: "A dificultade non estriba tanto no desenvolvemento de ideas novas, canto en sacudirse as vellas". Así pois, no espírito de Keynes, tratemos de buscar formas de sacudirnos vellas formas de pensar.

Primeiro: posto que a lexitimidade é unha mercadoría moi escasa agora mesmo, o Secretario Xeral da ONU e a Asemblea Xeral de Nacións Unidas –non o G-20– deberían convocar unha sesión especial para deseñar unha nova orde global multilateral. Unha Comisión de Expertos en Reformas do Sistema Monetario e Financeiro Internacional, nomeada polo presidente da Asemblea Xeral e encabezada polo Premio Nobel Joseph Stiglitz xa fixo o traballo preparatorio para esa xuntanza. A reunión, como a Conferencia de Bretton Woods, sería un proceso inclusivo e, como Bretton Woods tamén, sería unha sesión de traballo de varias semanas de duración. Un dos seus resultados crave podería ser a institución dun foro representativo, como o "Consello de Coordinación Global" suxerido por Stiglitz, que coordinaría nun sentido amplo a reforma global económica e financeira.

Segundo: para prestar inmediata asistencia aos países que precisan lidar coa crise, as débedas contraídas polos países en vías de desenvolvemento coas institucións do Norte deberían ser canceladas. O groso desa débeda, como nos recorda o movemento internacional Jubilee para cancelación da débeda, foi contraída en condicións abusivas, e o importe do principal da mesma foi xa devolto con fartura. A cancelación da débeda ou unha moratoria permitirá aos países en vías de desenvolvemento o acceso a maiores recursos e terá uns efectos de estímulo maiores que o diñeiro canalizado a través do FMI.

Terceiro: as estruturas rexionais para lidar con asuntos financeiros, incluída o financiamento do desenvolvemento, deberían ser a peza central da nova arquitectura da nova gobernanza global, e non outro sistema financeiro no que os países do Norte dominen institucións centralizadas como o FMI e monopolicen recursos e poder. No leste asiático, a agrupación "ASEAN Plus Three", ou a "Iniciativa Chiang Mai", son desenvolvementos prometedores que hai que ampliar, aínda que precisen de maior control por parte dos pobos da rexión. Na América latina están xa en marcha varias iniciativas rexionais prometedoras, como o ALBA e o Banco do Sur. Calquera orde global novo precisará, como alicerces, de institucións rexionais socialmente controlábeis.

Estes son, folga dicilo, pasos inmediatos a dar no contexto dunha reconfiguración estratéxica, máis fundamental xa longo prazo, dun sistema capitalista que se acha agora ao bordo do colapso.

A presente crise é unha gran oportunidade para pór por obra un novo sistema que poña fin, non só ao fracasado sistema da gobernanza neoliberal global, senón á dominación euro-norteamericana da economía capitalista global, substituíndoo por unha orde democrática postcapitalista, máis descentralizado e desglobalizado. Non é imposíbel que, a menos que esa reestruturación máis fundamental teña lugar, a economía global non consiga reflotar e gañar a superficie.