Semana tras semana, asistimos á contracción da economía global a un ritmo peor que o prognosticado polo máis agoreiro dos economistas. É claro: non nos achamos nunha recesión común e corrente, senón que estamos aproados a unha depresión global que podería durar moitos anos.

O que farei hoxe aquí é, primeiro, discutir brevemente as orixes e a dinámica desta crise; e segundo, explorar as posibilidades dunha estratexia para a esquerda global capaz de responder á presente crise no contexto dos desafíos procedentes tanto do centro capitalista tecnocrático como da dereita capitalista populista.

A crise fundamental é de sobreacumulación

A teoría económica ortodoxa deixou hai moito de ser útil para comprender a crise. A teoría económica non-ortodoxa, en cambio, pode agora arroxar potentísimos albisques das causas e da dinámica da actual crise. Desde unha perspectiva progresista, o que estamos observando é a intensificación dunha das crises centrais –ou “contradicións”– do capitalismo global: a crise de sobreproducción, tamén coñecida como crise de sobreacumulación ou de sobrecapacidade. Trátase da tendencia do capitalismo a xerar, no contexto dunha aguda competición intercapitalista, unha tremenda capacidade produtiva, que pasa folgadamente a capacidade de consumo da poboación debido ás desigualdades de ingreso que limitan o poder adquisitivo popular. O que trae consigo unha erosión da rendibilidade e conduce a unha espiral económica baixista.

Para entender o presente colapso, temos que retrotraernos á chamada Idade de Ouro do capitalismo contemporáneo, o período entre 1945 e 1975. Foi un período de rápido crecemento, tanto nas economías centrais como nas economías subdesenvolvidas: un crecemento disparado, en parte, pola masiva reconstrución de Europa e do Leste asiático logo da devastación da II Guerra Mundial, e en parte tamén polos novos dispositivos e os novos instrumentos resultantes dun histórico compromiso de clase entre o capital e o traballo que se institucionalizou baixo o novo Estado keynesiano.

Pero ese período de elevado crecemento chegou ao seu fin a mediados dos 70, cando as economías centrais foron presa da estanflación, é dicir da coexistencia de baixo crecemento e elevada inflación, unha amálgama supostamente imposible para a teoría económica neoclásica.

A estanflación, con todo, non era senón o síntoma dunha causa máis profunda: a reconstrución de Alemaña e de Xapón, e o rápido crecemento de economías en vías de industrialización, como Brasil, Taiwán e Corea do Sur, viu a engadir un tremendo volume de nova capacidade produtiva e incrementou a presión competitiva global, mentres que, en troques, as desigualdades dentro dos países e entre países limitaban o crecemento do poder adquisitivo e da demanda, erosionando así a rendibilidade. Iso agravouse cos drásticos incrementos do prezo do petróleo experimentados nos 70.

A expresión máis daniña da crise de sobreprodución foi a recesión global de comezos dos 80, que foi a máis grave que se abateu sobre a economía internacional desde os tempos da Gran Depresión, é dicir, antes da crise presente.

O capitalismo ensaiou tres vías de escape para zafarse da sobreproducción: a reestruturación neoliberal, a globalización e a financiarización.

Primeira vía de escape: a reestruturación neoliberal

A reestruturación neoliberal cobrou a forma do reaganismo e do thatcherismo no Norte e do Axustamento Estrutural no Sur. Obxectivo: revigorizar a acumulación de capital, e iso de dous xeitos: 1) a remoción das restricións estatais ao crecemento, ao uso e aos fluxos de capital e riqueza; e 2) a redistribución do ingreso dos pobres e das clases medias cara aos ricos, na idea de que iso daría incentivos aos ricos para investir e relanzar o crecemento económico.

O problema con esa fórmula era que coa redistribución do ingreso cara aos ricos o que fas é xugular os ingresos dos pobres e das clases medias, reducindo así a demanda, sen necesariamente inducir aos ricos a investir máis en produción. O certo é que podería ser máis rendible investir en especulación. Ademais, e aínda tendo éxito, esa estratexia, a longo prazo, non faría senón agravar o problema básico, posto que o investimento en produción habería de traer consigo volumes aínda maiores de capacidade produtiva instalada.

Iso é que a reestruturación neoliberal, que se xeneralizou no Norte e no Sur nos 80 e 90, tivo un paupérrimo rexistro en materia de crecemento: a media do crecemento global nos 90 foi do 1,1%, e de 1,4% nos 80. En cambio, cando imperaban as políticas de intervención pública foi moi superior: nos 60 foi do 3,5% e nos 70, do 2,4%. A reestruturación neoliberal non podía superar o estancamento.

Segunda vía de escape: a globalización

A segunda vía de escape que ensaiou o capital global para contrarrestar o estancamento foi a “acumulación extensiva” ou globalización, é dicir, a rápida integración de áreas semicapitalistas, non-capitalistas ou precapitalistas na economía global de mercado. Rosa Luxemburgo, que non só foi unha gran dirixente política da esquerda radical, senón tamén unha gran economista, observou hai moito tempo no seu gran clásico ‘A acumulación de capital’ que ese fenómeno resultaba necesario para levantar a taxa de beneficio nas economías metropolitanas.

Como? Pois gañando acceso a traballo barato, gañando novos e practicamente ilimitados mercados, gañando novas fontes de produtos agrícolas baratos e de materias primas baratas, e dando orixe a novas áreas de investimento en infraestrutura. A integración conséguese a través da liberalización do comercio, removendo obstáculos á mobilidade do capital global e abolindo fronteiras para o investimento estranxeiro.

China é, nin que dicir ten, o exemplo máis destacado dunha área non-capitalista integrada na economía global ao longo dos pasados 25 anos.

A mediados da primeira década do século XXI, entre un 40 e un 50 por cento dos beneficios das corporacións estadounidenses procedían das súas operacións e vendas no estranxeiro, especialmente en China.

O problema con esta forma de escapar ao estancamento é que exacerba o problema da sobreprodución, porque o que fai é engadir capacidade produtiva. Un impoñente volume de capacidade manufactureira é o que veu a engadirse en China nos últimos 25 anos, o que tivo un efecto depresor sobre prezos e beneficios. Non é por casualidade que, desde 1997, os beneficios das corporacións estadounidenses deixasen de medrar. De acordo cunha estimación, a taxa de beneficios das 500 primeiras corporacións da lista de Fortune pasou dun 7,15% en 1960-69 a un 5,30% en 1980-90, logo a un 2,29% en 1990-99 e a un 1,32% en 2000-2002. A fins dos 90, cun exceso de capacidade industrial en practicamente todas as industrias, o hiato entre capacidade produtiva e vendas era xa o máis grande desde os tempos da Gran Depresión. Vistas así as cousas, desde a perspectiva da sobreprodución, a globalización non foi, contrariamente ao sostido por moitos dos seus apoloxetas e por moitos dos seus críticos, unha etapa superior do capitalismo, senón un esforzo á desesperada para saír do pantano da sobreprodución. A globalización non tivo elemento algún de progreso.

Terceira vía de escape: a financiarización

Dados os limitados beneficios arroxados pola reestruturación neoliberal e a globalización en punto a contrarrestar o impacto depresivo da sobreproducción, a terceira vía de escape –a financiarización– resultaba crucial para manter e elevar a rendibilidade e as taxas de beneficio.

Cuns investimentos industriais e agrícolas que arroxaban magros beneficios por causa da sobreprodución, andaban en circulación inxentes volumes de fondos excedentes, ou se investían e reinvestían no sector financeiro. É dicir: o sector financeiro viraba sobre si mesmo.

Resultante diso foi un incremento da bifurcación entre unha economía financeira hiperactiva e unha economía real estancada. Como observou un executivo financeiro nas páxinas do Financial Times, “nestes últimos anos, asistimos a unha crecente desconexión entre as economías real e financeira. A economía medrou (…) pero de ningún xeito como a economía financeira, ata que estalou”. O que non nos dixo este observador foi que a desconexión entre a economía real e a financeira non se deu por casualidade; que a economía financeira estalou precisamente porque terminou abríndose camiño o estancamento xerado pola sobreproducción da economía real.

Un indicador da archirrentabilidade do sector financeiro é que mentres os beneficios do sector manufactureiro chegaron a representar o 1% do PIB dos EEUU, os do sector financeiro chegaron a representar o 2%. Outro é o feito de que o 40% do total dos beneficios das corporacións estadounidenses financeiras e non financeiras chegou a quedar a disposición do sector financeiro, aínda cando este só representaba o 5% do PIB dos EEUU (e aínda esta última porcentaxe está probablemente sobrestimado).

O problema de investir en operacións do sector financeiro é que monta tanto como espremer valor de valor xa creado. Pode crear beneficio, desde logo, pero non crea valor novo: só a industria, a agricultura, o comercio e os servizos crean valor novo. Posto, pois que o beneficio non se basea en valor creado, as operacións de investimento terminar sendo farto volátiles, e os prezos das accións, das obrigacións e doutras formas de investimento poden chegar a desviarse radicalmente do seu valor real. (Por exemplo: as accións de empresas de innovación en Internet poden chegar a alcanzar prezos astronómicos, empuxadas unicamente por estimacións financeiras que provocan alzas en espiral.)

Os beneficios, así pois, dependen da oportunidade de empezar cobrando vantaxe cuns prezos á alza despegados do valor do produto, para logo vender antes de que a realidade force unha “corrección” que os retrotraerá drasticamente aos valores reais. A radical subida dos prezos dun activo, moito máis alá dos valores reais, é o que se chama formación dunha burbulla.

Ao depender a rendibilidade de golpes de fortuna especulativos, non resulta sorprendente que o sector financeiro vaia de burbulla en burbulla, dunha teima especulativa a outra.

Posto que está activado pola teima especulativa, o capitalismo financieramente activado experimentou xa preto de 100 crises financeiras desde que os mercados de capitais foron desregulados e liberalizados nos 80, sendo a crise máis grave, antes da presente, a crise financeira asiática de 1997.

A dinámica da implosión subprime

Non entrarei en detalle na dinámica da actual crise, orixinada no colapso do mercado inmobiliario estadounidense, fenómeno coñecido tamén como “implosión subprime”. Algunhas dimensións clave desa implosión (como o estímulo que Alan Grrenspan proporcionou á burbulla financeira ao recortar en xuño de 2003 os tipos de interese ata un 1% –os máis baixos en 45 anos– e mantelos a ese nivel durante todo un ano, a fin de contrarrestar os efectos recesivos do estalido da burbulla tecnolóxica de comezos dos 90) xa se mencionaron onte. Permitídeme tocar, xa sexa someramente, dous ou tres puntos máis.

A crise hipotecaria subprime non foi un caso de oferta que pasa a demanda real. A “demanda” fora, e por moito, urdida pola teima especulativa de promotores e financeiros que querían sacar grandes beneficios do seu acceso á moeda estranxeira (o groso dela, de orixe asiática e chinés) que alagou os EEUU na pasada década. Vendéronse agresivamente xigantescos paquetes hipotecarios a millóns de persoas que normalmente non poderían permitirllo ofrecendo taxas de interese “insultantemente” baixas, que logo haberían de reaxustarse a fin de aumentar as cotas de pago dos flamantes novos propietarios de vivenda.

Como chegaron a converterse nun problema tan xigantesco unhas hipotecas problemáticas? É que eses activos estaban “securizados”, isto é, convertidos nuns produtos ou mercadorías espectrais chamadas “obrigacións de débeda colateralizada” (CDO, polas súas siglas en inglés), as cales permitían especular coa posibilidade de que os créditos hipotecarios non fosen devoltos. Eses activos foron entón empaquetados xunto a outros activos e comerciados polos orixinadores das hipotecas, que traballaban con distintos tipos de intermediarios tan conscientes do risco, que se quitaban de encima o produto a toda velocidade ofrecéndoo a outros bancos e investidores institucionais. Á súa vez, esas institucións traspasaron eses títulos a outros bancos e institutos financeiros foráneos.

A idea era vender ao momento, facerse co diñeiro e lograr un bo e tranquilo beneficio, deixando o risco para os incautos que estaban ao final da cadea: para os centenares de miles de institucións e de investidores individuais que compraban os títulos vinculados a hipotecas. A iso chamóuselle “dispersión do risco”, e víase como boa cousa, porque alixeiraba os balances contables das institucións financeiras, permitíndolles embarcarse en ulteriores actividades de préstamo.

Cando se elevaron os tipos de interese dos préstamos subprime, das hipotecas variables e doutros préstamos inmobiliarios, terminouse a partida. Hai preto de catro millóns de hipotecas subprime que entrarán probablemente en situación de falta de pagamento nos próximos dous anos, e cinco millóns de falta de pagamentos, nos próximos anos, por mor dos tipos hipotecarios variables. Pero títulos cuxo valor total ascende a non menos de 2 billóns de dólares foron xa inxectados, cal se de letais virus se tratase, no sistema financeiro global. O xigantesco sistema circulatorio do capitalismo global foi fatalmente infectado. E, como nunha praga, non sabemos quen nin cantos están fatalmente infectados ata que vaian emerxendo, porque o conxunto do sistema financeiro chegou a ser superlativamente opaco por mor da falta de regulación.

Colapso da economía real

Achámonos agora nunha conxuntura na que, no canto de cumprir coa súa tarefa primordial de prestar para facilitar a actividade produtiva, os bancos aférranse á súa tesourería, ou compran entidades rivais a fin de robustecer a propia base financeira. Non pode sorprender: co sistema circulatorio do capitalismo global infectado, era só cuestión de tempo ata que a economía real se contaxiase como o fixo, e a unha velocidade aterradora, nestas últimas semanas. Woolworth, todo un emblema da venda polo miúdo, crebou en Gran Bretaña, a industria automobilística en EEUU está en coidados intensivos, os beneficios de BMW esborralláronse preto dun 90%, e ata a poderosa Toyota experimentou un declive sen precedentes nos seus beneficios. Cunha demanda en caída libre dos consumidores norteamericanos, China e o Leste asiático viron hacinarse os seus produtos nos peiraos de descarga, o que trouxo consigo unha aguda contracción das súas economías e despedimentos masivos.

A globalización fixo que economías que ligaron os seus destinos na época de auxe, caian agora tamén de consuno a unha velocidade sen precedentes: e non se albisca o final.

Permitídeme agora unha pausa para declarar a razón de que entre con certo detalle nas causas e na dinámica da crise: é que quixen destacar o feito de que o que vimos desenvolverse ante os nosos ollos ata agora non é unha crise da variante neoliberal do capitalismo, senón a crise do capitalismo.

A resposta capitalista: socialdemocracia global

Co colapso da globalización e co mercado desregulado índose ao garete, a metafísica neoliberal con que se adornou o capitalismo contemporáneo quedou totalmente desacreditada, por ben que –a cousa non ofrece dúbida– se siga batendo aínda nalgunhas accións de retagarda.

Eu creo que, entre as filas do establishment, renderon realmente o pánico e a confusión, e embárgalles o sentimento de que as cousas irán aínda a peor antes de empezar a mellorar. Decátanse de que as vellas institucións neoliberais, como o FMI, a OMC e o G-20 resultan irrelevantes, aínda se os métodos keynesianos de gasto con déficit e inxección de liquidez no mercado puidesen chegar a ter efectos moi limitados. Cada vez máis, os intelectuais máis intelixentes do establishment comezan a decatarse de que non estamos senón ao comezo dunha caída libre global, de que non sabemos realmente cando tocaremos fondo e nin de se, cando o toquemos, a economía global permanecerá moito tempo alí. A mellor imaxe da economía real que se me ocorre a min é a dun submarino alemán da II Guerra Mundial que, tocado en pleno Atlántico polas descargas dalgún destrutor británico, vaise rapidamente a pique en dirección ao fondo oceánico e, alcanzado o fondo, ninguén sabe como logrará a tripulación reflotar o submarino. Ocorrerá como na clásica película de Wolfgang Petersen (Dás Boot), e conseguirán as penosas manobras da tripulación inxectar aire comprimido bastante nos tanques de lastre como para regresar a superficie? Ou seguirá o submarino indefinidamente en zonas abisais? Funcionarán hoxe os métodos keynesianos de refrotamento? Os pensadores máis críticos do capitalismo, como Martin Wolf ou Paul Krugman, non apostan por iso.

Has dúas cousas das que podemos estar seguros. A primeira: os enfoques neoliberais quedaron totalmente desacreditados. E a segunda: os tercos feitos de base, e non calquera restricións ideolóxicas, son os que imporán co seu ditado o que haxan de facer quen se empeñen en salvar o sistema. Así pois, liberémonos xa nós para empezar da idea, segundo a cal os principios neoliberais constituirán as liñas vermellas infranqueables da súa política vindeira.

Permitídeme ser un pouco máis de concreción. Eu creo que as accións da nova administración Obama en Wáshington constitúen unha ruptura co neoliberalismo. Unha cuestión importante, folga dicilo, cuán decisiva e definitiva será esa ruptura co neoliberalismo. Pero outras cuestións van á cerna do capitalismo mesmo. Recorrer á propiedade pública, á intervención pública e ao control público simplemente co propósito de estabilizar o capitalismo, para logo devolver o control ás elites granempresariales? Estamos en portas dunha segunda onda de capitalismo keynesiano, no que o Estado e as elites granempresariales asócianse co mundo do traballo nunha política de fomento da industria, do crecemento e dos salarios altos, esta vez cunha dimensión verde? Ou seremos testemuñas do comezo dun proceso de desprazamentos fundamentais na propiedade e no control da economía nunha dirección máis popular? É verdade que hai límites para as reformas no sistema de capitalismo global, pero en ningún outro momento no pasado medio século pareceron eses límites máis fluídos e porosos que agora.

Neste intre, o gasto masivo en estímulos a niveis record –unha anatema para os neoliberais– converteuse en práctica xeneralizada, sendo as únicas diverxencias entre as elites do Norte viran en torno ao monto que deben ter eses gastos para lograr refrotar o submarino. Niso, Obama revelouse o superkeynesiano. Tamén está en curso a nacionalización dos bancos –outra práctica condenada polo neoliberalismo–, e as cuestións que dividen ás elites refírense ao grao de agresividade que debe ter o goberno ao exercer o control sobre as participacións maioritarias das accións e a se devolverá os bancos á xestión privada unha vez pasada a crise.

Ao contrario do que se mantivo aquí onte nalgunhas intervencións, a reprivatización non é un feito predeterminado. Son os feitos de base os que determinarán a resposta a todas estas cuestións, pois a tarefa que teñen entre mans os xestores da crise do capitalismo non é a facer que as solucións adoptadas estean en liña cunha doutrina de todo punto desacreditada, senón a de salvar o capitalismo.

Máis aló do gasto con déficit e da nacionalización, eu creo que, no seo do establishment, prosperará un debate sobre se convén seguir a senda do que eu chamo “socialdemocracia global”, ou SDG, para responder á desesperada necesidade dual que ten o capitalismo de tanto de estabilización como de lexitimidade.

Aínda antes de que se desenvolvese plenamente a crise financeira, os partidarios da SDG foran xa tomando posicións a favor da mesma como alternativa á globalización neoliberal, avisados como estaban das tensións e os abafos xerados por esta. Unha personalidade vinculada a iso é o primeiro ministro británico Gordon Brown, quen encabezou a resposta europea inicial ao esborralle financeiro a través da nacionalización parcial dos bancos. Visto xeralmente como o padriño da campaña “Fagamos que a pobreza sexa historia” no Reino Unido, Brown, sendo aínda ministro de facenda británico, propuxo o que chamou un “capitalismo de alianza” entre o mercado e as institucións estatais, capaz de reproducir a escala global o que, segundo el, fixo Franklin Roosevelt para unha economía nacional: “asegurar os beneficios do mercado domando os seus excesos”. Ten que ser un sistema, continuaba Brown, que “se faga con todos os beneficios dos mercados globais e os fluxos de capitais, minimice o risco de crise, maximice as oportunidades de todos e sosteña aos máis vulnerables: trátase, nunha palabra, de restaurar na economía internacional os fins públicos e os ideais elevados”.

Na articulación do discurso socialdemócrata global sumouse a Brown un grupo diverso composto, entre outros, polo economista Jeffrey Sachs, George Soros, o antigo Secretario Xeral da ONU, Kofi Annan, o sociólogo David Held, o Premio Nobel Joseph Stiglitz, e ata Bill Gates. Hai, evidentemente, diferenzas de matiz nas posicións destas xentes, pero o impulso das súas perspectivas é o mesmo: implantar unha orde social e articular un sólido consenso a favor do capitalismo global.

Entre as posicións clave promovidas polos partidarios da SDG están as seguintes:

1) A globalización é esencialmente beneficiosa para o mundo; os neoliberais non souberon nin xestionala nin vendela á opinión pública.

2) É urxente salvar á globalización dos neoliberais, porque a globalización é reversible e ata poida que se ache xa en proceso de franca retrogresión.

3) O crecemento non ten por que ir acompañado dunha crecente desigualdade.

4) Hai que evitar o unilateralismo, preservando ao propio tempo, aínda se fundamentalmente reformadas, as institucións e os acordos multilaterais.

5) A integración social global, a redución das desigualdades tanto dentro dos países como entre os países, ten que acompañar á integración no Mercado global.

6) A débeda global dos países en vías de desenvolvemento ten que ser cancelada ou drasticamente reducida, a fin de que os aforros deles resultantes poidan empregarse para estimular as economías locais, contribuíndo así á reflación global.

7) A pobreza e a degradación ambiental chegaron a ao momento de gravidade, que se fai preciso pór por obra un programa de axudas masivas ao estilo do “Plan Marshall” do Norte para o Sur no marco dos Obxectivos de Desenvolvemento do Milenio.

8) Hai que impulsar unha “segunda revolución verde”, especialmente en África, mediante o uso xeneralizado de sementes xeneticamente modificadas.

9) Hai que dedicar inxentes recursos a encarrilar a economía global por unha senda máis sustentable ambientalmente, desempeñando os gobernos un papel reitor (“keynesianismo verde” ou “capitalismo verde”).

Os límites da socialdemocracia global

Non se prestou demasiada atención á socialdemocracia global, talvez porque, como os xenerais franceses ao romper a II Guerra Mundial, moitos progresistas seguen combatendo na guerra anterior, é dicir, contra o neoliberalismo. Precísase urxentemente dunha crítica, e non só porque a SDG é o máis probable candidato a suceder ao neoliberalismo; máis decisivo é o feito de que, aínda que a SDG ten varios elementos positivos, ten, como a vella socialdemocracia de sinal keynesiana, moitos trazos problemáticos.

Pódese comezar a crítica destacando catro problemas centrais na perspectiva da SDG.

Primeiro: a SDG comparte co neoliberalismo o sesgo favorable á globalización, diferenciándose aquí só pola súa promesa de ser capaz de promover mellor a mellor que os neoliberais. Globalización significa para eles unha rápida integración da produción e dos mercados, pero cunha regulación eficaz, segundo o expuxo o Director Xeral de Finanzas da UE, Jan Koopman, que se di keynesiano. Iso monta, con todo, tanto como dicir que basta engadir a dimensión da regulación, xunto coa da “integración social global”, para que un proceso esencialmente destrutivo e desvertebrador, social e ecoloxicamente falando, resulte dixerible e aceptable. A SDG parte do suposto de que as xentes desexan realmente formar parte dunha economía global funcionalmente integrada na que desaparezan as barreiras que distinguen o nacional do internacional. Non será, ao contrario que, fartas como están as xentes dos comportamentos erráticos da economía internacional, o que preferirían é máis ben formar parte de economías suxeitas a control local? E ocorre, en efecto, que a actual deriva baixista das economías interconectadas vén confirmar con feitos farto contundentes a validez das críticas centrais do movemento antiglobalizador ao proceso de globalización.

Segundo: a SDG comparte a preferencia do neoliberalismo polos mercados como mecanismo principal de produción, distribución e consumo, diferenciándose sobre todo por predicar a acción do Estado en punto a corrixir os fallos do mercado. O tipo de globalización que necesita o mundo, de acordo con Jeffery Sachs en The End of Poverty, implicaría “engancharse ao carro (…) da notoria potencia do comercio e o investimento, recoñecendo e enfrontándose ás súas limitacións mediante unha acción colectiva compensatoria”. Iso é moi outra cousa que dicir que a cidadanía e a sociedade civil son quen deben tomar as decisións económicas clave, sendo o mercado, como a burocracia estatal, un mero mecanismo de realización de decisións democraticamente tomadas.

Terceiro: a SDG é un proxecto tecnocrático, con expertos servindo menús e lanzando reformas sociais desde a súa poltrona, non un proxecto participativo no que as iniciativas discorran de abaixo arriba.

Cuarto: a SDG, aínda que crítica co neoliberalismo, acepta o marco do capitalismo monopolista, que reforza no fundamental o control privado concentrado dos medios de produción, deriva beneficio da extracción explotadora de valor excedente xerado polo traballo, vai de crise en crise por causa das súas tendencias á sobreproducción e, enriba, na súa procura de rendibilidade, tende a pór ao medio ambiente ao límite e as súas capacidades. Como acontecera co keynesianismo no marco nacional, a SDG busca no marco global un novo compromiso de clase que veña acompañado de novos métodos para conter ou minimizar a tendencia do capitalismo á crise. Así como a vella socialdemocracia e o New Deal estabilizaron o capitalismo nacional, a función histórica da socialdemocracia global sería a de achandar as hirsutas contradicións do capitalismo global e relexitimaro tras a era de crise e caos deixada en herdanza polo neoliberalismo.

La SDG lida con cuestións de xestión social. A esquerda, en cambio, ten que lidar con cuestións de emancipación social. A SDG atense á xestión tecnocrática; a esquerda, á democracia participativa desde a raíz, desde as mesmas empresas. A SDG busca reconfigurar o capitalismo monopolista, como fixo no seu día o vello keynesianismo, pero esta vez a escala global. A esquerda, obrigada a exporse o problema das relacións de propiedade, ten que buscar a creación dun sistema postcapitalista. A SDG quere perfeccionar a globalización. A esquerda quere a desglobalización. A SDG ve o futuro no capitalismo verde. A esquerda ve a descapitalistización como condición previa a calquera organización social planetaria ecoloxicamente benigna.

Como o presidente brasileiro Lula, o presidente Obama ten o talento retórico para tender pontes entre diferentes discursos. No tocante a economía, é unha tabula rasa. Como Roosevelt, non se amarra a fórmulas do ancien régime. Como Lula e como Roosevelt, é un pragmático cuxo criterio básico é o éxito na xestión social. Como tal, está nunha posición única para encabezar esa ambiciosa empresa reformista. A nosa tarefa non pode unicamente consistir en dar apoio aos aspectos positivos do programa da SDG que promovan o benestar popular e opornos aos que leven á reestabilización do capitalismo. Tamén temos que ser capaces, e iso é aínda máis importante, de diferenciar, mentres dure o proceso, o noso proxecto do da SDG e gañar apoios para a nosa visión e para o noso programa estratéxicos.

O desafío procedente da dereita

Con todo, a opción a que nos enfrontamos no período que se aveciña non pasa por elixir entre a Esquerda e a Socialdemocracia Global. Sería unha elección farto sinxela! Porque o certo é podería comezar a articularse unha resposta que fose antineoliberal en materia económica, polo menos retóricamente, populista en materia social, pero excluínte nas súas políticas, é dicir, evocadora de solidariedades de tribo, non de pobo. Xa empezamos a ver algo diso na actitude do presidente francés Sarkozy. Tras declarar que “o capitalismo de laissez-faire morreu”, creou un fondo de investimento estratéxico de 20 mil millóns de euros para promover a innovación tecnolóxica, manter as industrias máis avanzadas en mans francesas e conservar postos de traballo. “O día que deixemos de construír trens, avións, automóbiles e barcos, que quedará da economía francesa”, preguntouse retóricamente fai uns días. “Recordos. Eu non quero facer de Francia unha mera reserva turística”. Este tipo de política industrial agresiva, tendente a reagrupar aos sectores clave da clase capitalista francesa e a gañar ascendente sobre a clase obreira branca tradicional do país, pode moi ben ir da man coas políticas excluíntes e antiinmigratorias con que veu asociándose ao presidente francés.

O populismo conservador de Sarkozy é relativamente tépedo. Hainos máis radicais agardando nas marxes, como o movemento antimusulmán de Gerd Wilders en Holanda, ao que se augura un 28% de escanos nas próximas eleccións parlamentarias mercé a unha oportuna amálgama de solidariedade comunal, teoría económica populista e liderado autoritario. Por doquier no mundo desenvolvido hai movementos deste tipo, e o que a min me preocupa é que a crise en curso poida abrirlles o camiño para lograr alcanzar unha masa crítica.

Porque as cousas irán a peor, a moito peor, antes de comezar a ir mellor, e a crise global non é algo que poida xestionarse tecnocráticamente, coma se se tratara da aterraxe suave realizada hai unhas semanas polo piloto de US Airways no río Hudson en Nova York. Se a Socialdemocracia Global fracasa no seu intento de revigorizar o capitalismo e a Esquerda é incapaz de articularse cunha visión programática fundada na igualdade, a xustiza e a democracia participativa que resulte atractiva para o pobo nun período de crise grave e duradeira, entón outras forzas se aprestarán a encher o baleiro, como ocorreu nos anos 30 do século pasado. Se hai algo que Rosa Luxemburgo, Gramsci e Lenin poden ensinarnos hoxe é que non bastan a boa vontade, os valores e a visión; que, ao final, é decisiva a política, entendida como unha visión de poder, como unha estratexia efectiva de construción de coalicións e como astutas e flexibles tácticas de formación dunha masa crítica para gañar poder, como unha actividade con dimensións parlamentarias e extraparlamentarias. A natureza ten horror ao baleiro, e nós temos que estar dispostos a encher o baleiro. Ou perderemos. E iso non podemos permitírnolo agora.

A esquerda ten que espertar

Para resumir. Mentres os progresistas estaban inmersos nunha guerra total contra o neliberalismo, o pensamento reformista ía calando nos círculos do establishment. Ese pensamento estase convertendo agora en política, e a esquerda ten que traballar o dobre para facer o propio. Non é só cousa de pasar da crítica á prescrición. Trátase de pasar as limitacións da imaxinación política da esquerda impostas pola agresividade do desafío neoliberal nos 80, que veu combinarse co colapso dos réximes socialistas burocráticos a comezos dos 90. A esquerda debería atreverse a aspirar de novo a paradigmas de organización social que tendesen sen recato á igualdade e ao control democrático participativo tanto da economía nacional como da economía mundial: porque esas son condicións necesarias da emancipación individual e colectiva e –hai que engadilo– da estabilización ecolóxica.

Esa unha perspectiva pola que deberiamos poder combater, non simplemente librando unha batalla pola consciencia do xente, senón tamén polos seus corazón e a súa alma. E aquí a loita é, por unha banda, contra os esquemas capitalistas tecnocráticos de reestabilización capitalista da socialdemocracia global e, pola outra, contra os esquemas con base de masas da reestabilización capitalista do populismo nacionalista e fundamentalista. As ideas non bastan, e o que será decisivo é o modo de traducir as nosas ideas e os nosos valores e a nosa visión a unha estratexia e a unhas tácticas con vocación gañadora que poidan triunfar democraticamente. Temos que saír do economicismo ao que quedou reducida a esquerda global na era neoliberal: a política ten que volver tomar o mando.