[La Jornada]

Coa inauguración do Foro Social Mundial (FSM) en Porto Alegre, Brasil, en xaneiro de 2001, alcanzouse unha nova etapa na evolución do movemento pola xustiza global.

O FSM foi o proxecto orixinal de movementos sociais con certa asociación co Partido dos Traballadores (PT) en Brasil. O movemento ATTAC en Francia deu forte apoio á idea nas primeiras etapas; algúns dos seus persoeiros clave estaban conectados co xornal Lle Monde Diplomatique.

En Asia a proposición brasileira, lanzada en xuño de 2000, recibiu un rápido e entusiasta apoio, entre outros, do instituto de investigación e apoio de Focus on the Global South, con sé en Bangkok.

A intención era que Porto Alegre fose contrapunto para Davos, acto anual nese centro turístico nos Alpes suízos, onde as máis poderosas personalidades empresariais e políticas congréganse para identificar e evaluar as tendencias máis recentes nos asuntos globais. Por certo, o punto de maior interese do primeiro FSM foi un debate transcontinental entre George Soros e outras personalidades de Davos, con representantes de movementos sociais reunidos en Porto Alegre.

Contrastouse o mundo de Davos co de Porto Alegre: o mundo dos ricos do globo co do resto da humanidade. Foi este contraste o que orixinou o lema tan resonante de "Outro mundo é posíbel".

Existía outra dimensión simbólica importante: mentres Seattle foi o lugar da primeira gran vitoria do movemento trasnacional contra a globalización corporativa -o colapso no medio de masivas protestas de rúa da terceira reunión ministerial da Organización Mundial de Comercio-, Porto Alegre representou a transferencia, ao sur, do centro de gravidade dese movemento. Proclamado "espazo aberto", o FSM converteuse en imán para redes globais concentradas en diferentes temas, desde a guerra contra a globalización, a rexionalización, o racismo e a opresión de xénero, até a procura de alternativas. Versións rexionais do FSM foron o resultado, a máis importante o Foro Social Europeo e o Foro Social Africano, e en numerosas cidades de todo o mundo realizáronse e institucionalizaron foros locais.

As funcións do FSM

Dende o seu establecemento, o FSM tivo tres funcións críticas contra a sociedade civil global:

Democracia directa en acción

O FSM e os seus numerosos vástagos son importantes non só como sitios de fortalecemiento e debate, senón como democracia directa en acción. A axenda e as reunións son planificadas con meticulosa atención ao proceso democrático. Mediante unha combinación de reunións persoais periódicas e de intensos contactos por correo electrónico, a rede do FSM logrou realizar actos e chegar a decisións por consenso. Ás veces iso podía custar moito tempo e tamén causar frustracións. E cando se era parte dun esforzo organizador que involucraba centos de organizacións, como Focus on the Global South -fómolo durante a organización do FSM en Mumbai en 2004-, podía certamente ser moi frustrante.

Pero tratábase de democracia directa, e a democracia directa estaba en plena forma no FSM. Poderíase dicir, entre paréntesis, que as experiencias de democracia directa en Seattle, Praga, Xénova e as outras grandes mobilizacións da década foron institucionalizadas no proceso do FSM ou de Porto Alegre.

O principio central do enfoque organizativo do novo movemento é que non paga a pena chegar ao obxectivo desexado se os métodos violan o proceso democrático, se os seus propósitos son alcanzados a través de medios autoritarios. Talvez o subcomandante Marcos dos zapatistas foi quen expresou mellor o sesgo organizativo: "o movemento non ten futuro se este é militar. Se o EZLN perpetúase como estrutura armada militar vai ao fracaso. Ao fracaso como opción de ideas, de posición fronte ao mundo. E o peor que lle podería pasar, aparte diso, sería que chegase ao poder e se instalase como exército revolucionario". O FSM comparte esa perspectiva.

O interesante é que apenas houbo un intento dalgún grupo ou rede de "apoderarse" do proceso do FSM. Hai bastantes grupos de "antigos movementos" que participan no foro, incluíndo partidos "democráticos centralistas" á antiga, así como partidos socialdemócratas tradicionais afiliados á Internacional Socialista. Pero ningún deles fixo moitos esforzos por orientar o FSM cara a formas de organización máis centralizadas ou xerárquicas. Ao mesmo tempo, malia a súa desconfianza cara aos partidos políticos, os "novos movementos" nunca trataron de excluír aos partidos e aos seus afiliados dun papel significativo no foro. Por certo, Mumbai 2004 foi organizado conxuntamente por unha improbable coalición de movementos sociais e de partidos marxista-leninistas, un conxunto de actores que non son coñecidos polas súas armoniosas relacións na fronte interior.

Se cadra unha razón apremiante para o modus vivendi dos antigos e novos movementos foi a comprensión de que se necesitaban mutuamente na loita contra o capitalismo global e que a forza do novato movemento global residía nunha estratexia de redes descentralizadas que se baseaba non só na crenza doutrinaria de que unha clase estaba destinada a dirixir a loita, senón na realidade da marxinalización común de practicamente todas as clases, estratos e grupos baixo o reino do capital global.

O que constitúe un espazo aberto

O FSM non estivo exento, con todo, de críticas, inclusive dende as súas filas. Parecería que unha crítica en particular ten mérito. É a acusación de que o foro como institución non está anclado en loitas políticas globais reais, e que iso convérteo en festival anual con impacto social limitado.

Isto contén, ao meu xuízo, unha verdade que non deixa de ter importancia. Moitos dos fundadores do FSM interpretaron o concepto de "espazo libre" como modo liberal, é dicir, que o foro non endose explicitamente ningunha posición política nin loita en particular, aínda que os seus grupos constituíntes poden facelo.

Outros estiveron en desacordo dicindo que a idea dun "espazo aberto" pode ser interpretada como modo partidario, como a promoción explícita dalgúns puntos de vista por sobre outros e como toma de posición aberta en loitas globais cruciais. Dende este punto de vista, o FSM enfronta a ilusión de que pode quedarse fóra do tumulto e que iso conducirá a que se converta nunha especie de foro neutral, no que a discusión estará cada vez máis illada da acción. A enerxía das redes da sociedade civil deriva de que estean involucradas en loitas políticas, din propoñentes desa perspectiva. O motivo polo que o FSM resultou ser tan excitante nos seus primeiros anos foi polo seu impacto afectivo: fornecía unha oportunidade para recrear e reafirmar a solidariedade contra a inxustiza, a guerra e por un mundo que non estivese sometido ao control do imperio e do capital. Dise que o que o foro non adopte unha posición sobre a guerra contra Iraq, o problema palestino e a Organización Mundial de Comercio faino menos relevante e menos inspirador para moitas das redes que reunira.

Caracas contra Nairobi

Por iso o sexto FSM realizado en Caracas, en xaneiro de 2006, foi tan vigorizante e tónico. Colocou a uns 50 mil delegados no ollo da tormenta, nunha loita presente contra o imperio, onde se mesturaron con venezolanos militantes, sobre todo pobres, involucrados nun proceso de transformación social, mentres observaban a outros venezolanos, sobre todo da elite e a clase media, que participaban nunha amarga oposición. Caracas foi unha estimulante confrontación coa realidade.

É tamén o motivo polo cal o sétimo FSM realizado en Nairobi foi tan decepcionante. A súa política foi diluída e os intereses do gran capital vencellados á elite gobernante de Kenya foron descarados na súa comercialización. Inclusive Petrobras, a corporación petroleira estatal brasileira, unha das principais explotadoras dos recursos naturais de Latinoamérica, dedicouse a pregoar que era amiga do foro. Houbo un forte sentido en Nairobi de que se retrocedía en lugar de avanzar.

O FSM está nunha encrucillada. Hugo Chávez capturou a esencia da conxuntura cando advertiu aos delegados en xaneiro de 2006 sobre o perigo de que o foro se convertira simplemente en foro de ideas, sen axenda para a acción. Dixo aos participantes que non lles quedaba outra alternativa que encarar a cuestión do poder: "debemos ter unha estratexia de 'contrapoder'. Nós, os movementos sociais e os movementos políticos, debemos ser quen de ocupar espazos de poder a nivel local, nacional e rexional".

O desenvolvemento dunha estratexia de contrapoder ou de contrahexemonía non ten que significar que se volva a caer en vellos modos xerárquicos e centralizados de organización, característicos da antiga esquerda. Unha estratexia semellante pode ser fomentada mellor mediante a formación de redes de múltiples niveis e horizontal, na que os movementos e organizacións representadas no FSM distinguíronse no fomento das súas loitas en particular. A articulación das súas batallas na acción significará que se forxará unha estratexia común mentres se gañan forzas da diversidade e do respecto por esta última.

Logo da decepción que significou Nairobi, moitos antigos participantes no foro pregúntanse: É o FSM o vehículo máis adecuado para a nova etapa na loita do movemento pola xustiza global e a paz? Ou habendo cumprido a súa función histórica de sumar e vincular os diversos movementos de oposición provocados polo capitalismo global, Será hora de que o foro levante o seu campamento e deixe sitio para novos modos de organización global da resistencia e a transformación?•